|
سخني درباره اين نوشتار تو اين را دروغ و فسانه مدان به يكسان روش در زمانه مدان يكي آنـكه اندر خورد با خرد دگــر بــر ره رمز معنـي بـرد «فردوسي» آمدهاي كه راز ما بر همهكس بيانكني وان شه بينشانه را جلوهدهي نشانكني «مولانا» قومـي متفـكرنـد در مـذهبوديـن قـومـي بهگمـان فتـاده در راه يقيـن ميترسم ازآنكه بانـگي آيـد روزي كاي بيخبران راه نه آنست و نه اين «خيام» در دنياي امروز پژوهش و تحقيق جزء جداييناپذير و ضروري در تصميمگيري، برنامهريزي، اجرا، نظارت و ارزشيابي تمام پروژهها و زيرساختهاي يك جامعه است. به جرأت ميتوان گفت كه تمام طرحهاي موفق اقتصادي، سياسي، توليدي و فرهنگي در دنيا، يك پشتوانه قوي تحقيقي و پژوهشي را در خود نهفته دارد. با نگاهي عميق ميتوان دريافت كه هر كار موفق هرچه ببيشتر با ديدگاه علمي سنجيده شده باشد، پربهاتر و كمهزينهتر خاتمه يافته است. در قرن بيستويكم جهان صنعتي به عصر انقلاب اطلاعات پايگذارده بهطوريكه كشورهاي پيشرفته كمكم ترجيح ميدهند بهجاي فروش كالا، اطلاعات و دانش فني صادر كنند. در دنياي امروز، فناوري و نوآوري بزرگترين ثروت كشورها محسوب ميشود و كشورهايي كه نتوانند به توسعه مبتني بر دانش روي آورند ناچار خواهند بود در اقتصاد جهاني نقش كارگر را ايفا كرده يا به فروش منابع خام خود اكتفا نمايند. امروزه دولتها تلاش ميكنند با ايجاد سازوكارهايي به رشد فعاليتهاي اقتصادي مبتني بر فناوريهاي پيشرفته كمك كنند. سازوكاري كه بهتازگي براي تسهيل و ارتقاء فعاليتهاي توسعه فناوري بهوجود آمده، «فنبازار» ميباشد. برخلاف نمايشگاههاي بينالمللي كه محل نمايش محصولات ساخته شدهاند، فنبازارها محل عرضه و تقاضا در فناوري و دستيافتههاي تحقيق و پژوهش ميباشند. در كشورهاي مختلف فنبازارها با حمايت و پشتيباني اتحاديهها و سازمانهاي اجرايي در حال گسترش هستند و در بسياري از مناطق صنعتي، پاركهاي تحقيقاتي ملي راهاندازي شدهاند. با توجه به آنچه گفته شد بايد به چند نكته زير توجه نمود: يكمآنكه شالوده فناوريهاي جامعه اطلاعاتي بر پايه علوم و شيوههاي پژوهشي استوار است. دوم، نيازهاي جامعه علمي معمولاً با تحولات جديد در فناوري اطلاعات (همچون پديد آمدن اينترنت و شبكه جهاني اطلاعات) متحول شده و آشنايي با اين تحولات و چگونگي وفقگيري با آنها ضروري است. سوم، پيريزي تحولات بعدي جامعه اطلاعاتي (از تحول در ابزارهاي الكترونيكي جديد گرفته تا معماري آينده اينترنت) مستلزم تداوم پژوهشهاي علمي با شيوههاي درست است. و چهارم، جامعه علمي اين استعداد و قابليت را پيدا كرده كه دانشمندان سراسر جهان در كوتاهترين مدت با يكديگر ارتباط برقرار كرده و يافتههاي پژوهشي خويش را در اختيار جامعه بينالمللي بگذارند. براي رسيدن به ايراني توسعهيافته، برخورداري از دانشي پيشرفته در توليد علم و فناوري متكي بر منابع انساني، و همچنين سرمايه اجتماعي در توليد ملي و گريز از نقش كارگر در اقتصاد جهاني، بايد جمله «بدون پژوهش تصميمگيري نكنيم» را شعار خود سازيم. شعاري زيبا و پرمحتوا كه معاونت محترم پژوهشي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري نيز در هفته پژوهش مطرح كرده است. مركز پژوهشي زمينشناسي پارس (آرينزمين) ضمن تأكيد فراوان بر اين شعار، اين واقعيت را بر آن ميافزايد كه «ابتدا شيوه پژوهش را ياد بگيريم» آنگاه، بدون پژوهش تصميمگيري نكنيم. شوربختانه با توجه به اهميت پژوهش و فناوري اطلاعات، و شعار «بدون پژوهش تصميمگيري نكنيم» وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، در اغلب دورههاي آموزشي در كشور ما (چه در سطح دبيرستان و چه در سطح دانشگاه) واحدهاي درسي تحتعنوان «روش تحقيق» مشاهده نميشود و فقط در برخي از رشتههاي دانشگاهي يك درس دو واحدي با اين عنوان، گاه بهصورت اختياري ارائه مِيشود. علاوهبر دورههاي تحصيلي پژوهشمدار (دكتراي تخصصي)، نياز به تحقيق در ديگر دورههاي آموزش دانشگاهي (مقاطع كارداني، كارشناسي و كارشناسي ارشد) را نميتوان كتمان كرد. بسنده كردن به يك كتاب درسي معين يا جزوهاي كه استاد بنابر سرفصلهاي ستاد انقلاب فرهنگي تهيه كرده، كاري غير اصولي و برخلاف شعار فوق است. پيداست، دانشجويي كه روش تحقيق را نياموخته باشد و درست آن را نشناسد، پس از فراغت از تحصيل در هر پست و مقامي كه قرار گيرد، نه به تحقيق بها ميدهد و نه با تحقيق و پژوهش تصميمگيري ميكند. بنابراين اگر واقعاً به شعار «بدون پژوهش تصميمگيري نكنيم» اعتقاد داريم و به توسعه علمي، اقتصادي و اجتماعي كشور عزيزمان ايران علاقهمنديم، بايد آموزش روش تحقيق را از دبيرستان آغاز كرده و در دانشگاه بهكار بنديم. نگارش كتاب «روش تحقيق براي دانشجويان علوم زمين» در راستاي موضوعها و اهداف مركز پژوهشي زمينشناسي پارس (آرينزمين) و مسائل مطرح شده بالا تدوين گرديده، اميد است كه پسنديده آيد. در حقيقت اين كتاب روش تحقيق و دستيابي به اطلاعات را به دانشجويان همه رشتهها ميآموزد. ولي از آنجا كه رشته تخصصي مؤلف محترم، زمينشناسي است و از سوي ديگر مركز پژوهشي زمينشناسي پارس (آرينزمين) سعي بر شناخت و معرفي منابع طبيعي ايران دارد، مثالهاي كتاب به منابع و مآخذ زمينشناسي اختصاص داده شده و براي دانشجويان علوم زمين مفيدتر ميباشد. همانطور كه جناب آقاي دكتر كني خود در پيشنوشتار كتاب گفتهاند با مشكلات و سؤالات دانشجويان دورههاي مختلف تحصيلي در ارتباط با شيوه تحقيق، آشنايي كامل داشته و در حقيقت با شناخت درد، شيوه مداوا را به آنها آموختهاند. مركز پژوهشي زمينشناسي پارس (آرينزمين) به كار جناب آقاي دكتر كني استاديار دانشكده علوم زمين دانشگاه شهيدبهشتي و همكار اين مركز كه كاري بزرگ و در خور هرگونه تقدير و ستايش است، ارج نهاده و زحمات ايشان را پاس ميدارد. اين كتاب، نخستين كتابي است كه به زبان پارسي و بهطور تخصصي براي دانشجويان علوم زمين نگاشته شده و بدون شك، سالهاي سال با اعتبار تمام راهنماي تحقيق دانشجويان اين رشته خواهد ماند. مركز پژوهشي زمينشناسي پارس (آرينزمين) از زحمات جناب آقاي مهندس سيدرضا موتمن، معاونت محترم هماهنگي و برنامهريزي شهرداري منطقه 14 و جناب آقاي دكتر مرتضي مؤمنزاده كه «كتاب راهنماي تحقيق براي دانشجويان علوم زمين» را با دقت مطالعه و داوري نموده و نكات مفيدي را جهت بهبود كيفيت آن گوشزد نمودند، تقدير و تشكر مينمايد. همچنين از جناب آقاي مهندس محمدباقر اكبري (مدير تدوين)، سركار خانم كيمياسادات عجايبي (طراح جلد)، جناب آقاي عبدالله طهماسبي (ناظر چاپ) و جناب آقاي محسن ايرانمنش (ويراستار فني كتاب) سپاسگزاري ميگردد. مدير مركز پژوهشي زمينشناسي پارس (آرينزمين) دكتر منصور قرباني |
|
پيشنوشتار از شروع فعاليتم بهعنوان عضو هيأت علمي دانشكده علوم زمين دانشگاه شهيد بهشتي در سال 1375، با سؤالات و مشكلات فراواني كه دانشجويان مشغول به تحصيل در دورههاي كارشناسي ارشد و دكتري در ارتباط با تحقيق پيشرو داشتند (از انتخاب موضوع گرفته تا يافتن مقالات مربوط به موضوعات تخصصي يا نگارش پاياننامه) مواجه بودم. هنگاميكه نخستينبار در سال 1379، بهعنوان استاد راهنما عهدهدار مسئوليت راهنمايي پاياننامهاي شدم، اين مسائل برايم نمود بيشتري يافت و در آن زمان تصميم به نگارش جزوه راهنمايي گرفتم تا سؤالات و مشكلات دانشجويان را در ارتباط با كارهاي پاياننامه و تحقيقات كلاسي پاسخ گويد. بهمرور زمان با مطالعه كتابهاي مختلف «روش تحقيق» و شركت در كلاسهاي آموزشي برگزار شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامهريزي آموزش عالي، وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، سعي در تكميل اين مطالب كردم. نگارش متن اوليه در سال 1382 بهاتمام رسيد و از آن پس كار بازخواني با كمك دانشجويان آغاز گرديد كه حاصل آن پيش روي شماست. در نوشتار «راهنماي تحقيق براي دانشجويان علوم زمين» سعي شده تا مطالب به مختصرترين شكل ممكن و به «زبان محاورهاي» بيان شوند تا خواننده در اسرع وقت، با علاقهمندي كتاب را به پايان رسانده، توصيههاي آنرا بهكار بندد. البته اين شيوه نگارش ممكن است باعث بروز نقصهايي شده باشد كه از چشم نگارنده پنهان مانده است. سپاسگزار خواهم شد اگر خوانندگان گرامي نظرات و پيشنهادات خود را به آدرس انتشارات آرينزمين ارسال داشته تا در ويرايشهاي بعدي مدنظر قرار گيرد. از راهنمايي داوران محترم آقايان دكتر مرتضي مؤمنزاده و مهندس سيدرضا موتمن و همچنين همكاري آقايان اصغر فشكي (كه در تهيه نوشتار مقدماتي اين كتاب كمك فراواني كردند) و سعيد حكمتينيا، كه با بازخواني و گوشزد كردن كاستيهاي كتاب، نقش بهسزايي در بهبود كيفيت آن داشتند، سپاسگزارم. مساعدت و پشتيباني آقاي دكتر منصور قرباني، مديريت مركز پژوهشي زمينشناسي پارس (آرينزمين)، ويرايش و صفحهبندي آقاي محسن ايرانمنش و طراحي زيباي جلد توسط خانم كيمياسادات عجايبي، چاپ كتاب را ممكن ساخت. از تلاش و صبوري ايشان خاضعانه تشكر مينمايم. همچنين از حمايتهاي بيدريغ همسرم كه وقت كافي جهت انجام امور مربوط به كتاب را فراهم نمود، صميمانه سپاسگزارم. در پايان، اين كتاب را به پدر بزرگوار و مادر عزيزم كه نخستين آموزگاران و راهنمايان زندگيم هستند، پيشكش ميكنم. انوشيروان كني تهران- فروردين 1384 |
فهرست
فصل يكم: كليات
فصل دوم: انتخاب موضوع تحقيق
فصل سوم: شبكه جهاني اطلاعات
فصل چهارم: پيشنهاد تحقيق
فصل پنجم: تهيه كتابنامه
فصل ششم: يادداشتبرداري (فيشنويسي)
فصل هفتم: گزارشنويسي (نگارش)
فصل هشتم: گزارش نهايي
فصل نهم: اشتباهات گزارشنويسي
ضميمه يكم
ضميمه دوم
منابع