سخني درباره اين نوشتار

طلا نخستين فلزي است كه توسط بشر شناخته و به‌كار گرفته شد. طلا به‌خاطر ويژگيهايي چون زيبايي، پايداري، كميابي و خواص منحصربه‌فرد، مورد توجه بشر بوده و هست. طلا فزون بر مصارف زينتي كاربرد گسترده‌اي در صنايع مدرن و فوق مدرن دارد. طلا به‌عنوان مهمترين پشتوانه پولي جهان و سرمايه ملي و پشتوانه اقتصادي كشورها و حتي ثروت امن خانواده‌ها مطرح است و كار‌آيي دارد.

اگر‌چه در حال حاضر هيچ پيوند رسمي بين طلا و پول وجود ندارد ولي هنوز ذخاير طلاي هر دولت به‌عنوان شاخص سلامت اقتصاد آن و ارزش پول رايج آن كشور در نظر گرفته مي‌شود. حجم پول در گردش يك كشور به‌وسيله مقدار طلاي موجود در بانك مركزي آن كنترل مي‌شود و مانع پرقدرتي در برابر تورم است. شايد بتوان گفت عمده تفاوت طلا با ساير عناصر نهفته بودن رابطه تاريخي آن با پول است.

اكتشاف، استخراج و استحصال طلا در ايران سابقه چند هزار ساله دارد. نياكان ما روشهاي اكتشاف و متالورژي طلا را از هزاره دوم پيش از ميلاد به‌خوبي مي‌شناختند. زيبايي و جلوه‌هاي نقش و نگارهاي طلاكاري شده در مجسمه‌ها و ظروف طلايي متعلق به ايران باستان نمايانگر آشنايي نياكان ما با صنعت طلاكاري مي‌باشد. ضرب سكه‌هاي طلايي توسط داريوش هخامنشي نقش تاريخي اين فلز را در داد و ستدهاي تجاري براي نخستين‌بار نشان مي‌دهد.

وجود دهها منطقه معدنكاري و سايتهاي معدني مربوط به طلا همه حكايت از درايت و هوشمندي و آگاهي نياكان ما و آشنايي آنها با فن اكتشاف، استخراج و استحصال طلا دارد.

تاكنون بيش از 100 كانسار و نشانه‌ معدني طلا در ايران گزارش شده است. اغلب اين كانسارها و نشانه‌ها شواهد معدنكاري قديمي را در خود نهفته دارند. در حقيقت ما كمتر كانسار و يا نشانه معدني طلا را يافته‌ايم كه جاي پاي گذشتگان را در آنجا نديده باشيم.

ذخاير شناخته شده طلا به‌ صورتهاي گوناگون در ايران ديده مي‌شوند، برپايه مطالعات انجام شده و محتويات اين كتاب مي‌توان كل ذخاير طلاي كشور را در سه گروه قرار داد.

-        كانسارها و نشانه‌هاي معدني كه طلا به‌عنوان محصول اصلي آنها تلقي مي‌شود.

-        كانسارهاي مس پورفيري كه طلا به‌عنوان يك محصول جنبي مي‌باشد.

-        كانسارهاي مس و گاه‌ سرب و روي رگه‌اي كه طلا به‌عنوان يك محصول جانبي و گاه به‌عنوان عنصر اصلي هم در نظر گرفته مي‌شود.

از آنجا كه شناخت ذخاير طلاي كشور براي برنامه‌ريزيهاي اقتصادي و فني اين ماده معدني و گرانبها از نيازهاي بنيادين كشور است و از سوي ديگر منابع و اطلاعات مربوط به ذخاير طلاي كشور بسيار پراكنده مي‌باشند، كارهاي اكتشافي كه تا دهه اخير بر روي طلا صورت گرفته از يك انسجام مركزي برخوردار نبوده است و مراكز متعددي (سازمان زمين‌شناسي كشور سازمان صنايع و معادن استانها، رساله‌هاي كارشناسي ارشد و دكترا و شركتهاي خصوصي داخلي و خارجي و ...) جدا از هم و گاه بي‌خبر از هم هر يك در اكتشاف طلا نقش داشته‌اند. البته در سالهاي اخير تا حد زيادي اكتشافات طلا هدفمند و ستادي شده است.

همانطور كه گفته شد اطلاعات جامعي از منابع و گزارشهاي فعاليتهاي اكتشافي انجام شده بر روي طلا در سازمانها و نهادهايي كه ذكر شد در دست نيست تا بتوان حتي‌المقدور منعكس‌كننده وضعيت منابع مربوط به ذخاير طلاي كشور باشد. شمار فراواني از دانسته‌ها نيز نزد كسان و يا سازمانهايي است كه گذر زمان آنها را مي‌پراكند و خود و دانسته‌هايشان را به فراموشي و چه‌بسا به نيستي مي‌سپارد.

انديشه تدوين «كانسارها و نشانه‌هاي معدني طلا در ايران» توسط مركز پژوهشي‌ زمين‌شناسي پارس (آرين‌زمين) از همين نياز ريشه گرفته و با همكاري و همت مؤلفين محترم در جريان تحقق قرار گرفت.

كتاب «كانسارها و نشانه‌هاي معدني طلا در ايران» نوشته آقاي مهندس عباس مقصودي و همكارانشان سركار خانم مهندس مژده رحماني و آقاي مهندس بهمن رشيدي (همكاران مركز) ديرگاهي است كه در مركز پژوهشي زمين‌شناسي پارس (آرين‌زمين) مطرح است و در اين مدت نشيب و فرازهاي زيادي را پشت سر گذرانده است و مؤلفين محترم در اين راه رنج بسيار برده‌اند و در تدوين آن بسيار كوشيده‌اند.

آقاي مهندس عباس مقصودي كه از فارغ‌التحصيلان ممتاز در دوره كارشناسي و كارشناسي ارشد مي‌باشد، با چندين سال تجربه گرانبها در گروه ژئوشيمي سازمان زمين‌شناسي و اكتشافات معدني كشور، بسيار هوشمندانه با تشخيص سره از ناسره، از بين صدها گزارش و منابع با سليقه‌هاي متفاوت، كتابي منظم و با ارزش تدوين نموده‌اند كه اطلاعات جامعي از انچه را كه هست به‌دست مي‌دهد و آيينه‌اي است كه وضع موجود دانش ما را از كانسارها و نشانه‌هاي معدني طلا در ايران به‌درستي مي‌نماياند در اين راه سركار خانم مهندس مژده رحماني و مهندس بهمن رشيدي با جديت تمام ايشان را ياري داده‌اند، اجرشان مهجور باد.

كتاب «كانسارها و نشانه‌هاي معدني طلا در ايران» توسط جناب آقاي دكتر نعمت‌ا... رشيد‌نژادعمران، آقاي مهندس رضا مظفرزاده و سركار خانم مهندس سيمين‌دخت يونسي و مدير مركز مورد مطالعه و بازخواني قرار گرفت و هر يك نكاتي را به مؤلفين محترم گوشزد كردند كه از ايشان سپاسگزاري مي‌گردد.

همچنين زحمات همكاران مركز جناب آقاي مهندس محمد‌باقر اكبري مدير تدوين، سركار خانم مهندس عجايبي طراح جلد و آقاي محسن ايرانمنش كه ويرايش فني كتاب را عهده‌دار بودند در خور ستايش و سپاس فراوان مي‌باشد.

 روزگاري است كه در ميخانه خدمت مي‌كنم

در لبـاس فقر كـار اهل دولت مي‌كـنم

«حافظ»

مدير مركز پژوهشي زمين‌شناسي پارس

 (آرين‌زمين)

دكتر منصور قرباني

چو حافظ در قناعت كوش و از دنياي دون بگذر   كه يك جو خفت دونان به صد من زر نمي‌ارزد

«حافظ»

تمام طلاهاي روي زمين و زير زمين به‌اندازه يك فضيلت اخلاقي ارزش ندارند.

«افلاطون»

پيشگفتار

تلاش توان فرسای نياکان‌مان در اکتشاف، استخراج و استحصال طلا با وجود آثار قلعه‌های قديمي و جابجای ميليونها تن رسوب و شستشوی آنها در مناطق دور افتاده و خشک و بي‌آب مثل کوه زر، زرين و غيره داستان تلخ و شيرين طلا‌شويي و دستيابي به طلای ناب را بازگو کرده و نشان‌دهنده سهم کشور ما در توليد جهاني بوده است. همچنين حفر چاهها و ترانشه‌ها و نيز آثار و شواهد بجای مانده در ارتفاعات و مناطق سنگی در جای‌جای کشورمان حاکی از هوش و ذکاوت و اطلاعات معدنکاری گذشتگان از يک‌طرف و تعقيب رگه‌های کوارتز طلادار در دل سنگهای سخت از طرف ديگر، دليل حضور پتانسيل بالای اين ماده معدني با ارزش در ايران‌زمين است.

در دهه‌های اخير در ايران متأسفانه به‌دليل نبود دانش فنی و شايد عدم فهم صحيح از اهميت اکتشاف طلا، با وجود داشتن سرمايه هيچ سازوکار منسجم داخلی در اين زمينه وجود نداشته و تمامي فعاليتهای انجام گرفته نيز به‌صورت پراکنده، مقطعي و با روشهای سليقه‌ای صورت گرفته و همانگونه که از نتايج آن مشخص است تلاشها و سرمايه‌گذاريهای انجام شده حاصل چندانی در بر نداشته و برای ساليان درازی کشورمان را از زمره کشورهای توليدکننده بيرون آورده است.

در سالهاي اخير تحولات عمده‌ای در شناسايي پتانسيل ذخاير طلا در کشور به‌وجود آمده و منجر به معرفي چند كانسار و نشانه معدني شده است. هر چند بخش عمده‌اي از اين کانسارها کوچک و از لحاظ عيار پايين هستند ولي وجود عنصر گرانبهايی همچون طلا مي‌تواند به‌شرط دستيابی به فن‌آوريهای ارزان، ساده و بومی در اقتصادی نمودن آنها نقش کليدی داشته باشد.

در اين نوشتار سعی شده است تا براساس اطلاعات موجود و در دسترس (تا پايان 1383)، به معرفی تمام کانسارها و نشانه‌های معدني طلا در ايران پرداخته شود که حاصل تلاش ارزشمند همکاران و دانش‌پژوهانی که در نقاط مختلف ايران به بررسی آنها همت گماشته‌اند. کاستی در اين وظيفه‌ای خطير اجتناب‌ناپذير است، بنابراين از اظهار نظر خوانندگان کتاب که مي‌تواند در ويرايشهای بعدی به‌کار گرفته شود، استقبال مي‌کنيم. 

عباس مقصودي

مژده رحماني