سخني درباره اين نوشتار

آتشفشان يكي از پديده‌هاي طبيعي كره زمين است. فرايندهاي آتشفشاني از پديده‌هاي دائمي زمين‌شناسي محسوب مي‌شود. آتشفشان‌ها در ايجاد و تكامل پوسته زمين نقش بنيادي داشته و دارند.

يك كوه آتشفشان را مي‌توان موجودي دانست كه داراي مراحل تولد، كودكي، جواني، پيري و مرگ است كه مي‌تواند با ايجاد كانسارها و منابع انرژي و يا با فعاليت‌هاي انفجاري،  ساختار اقتصادي و اجتماعي يك كشور را تحت تاثير قرار دهد.

فعاليت‌هاي آتشفشاني در زمان حاضر مانند زلزله در گروه بلاياي طبيعي و ناگهاني به حساب مي‌آيد. شوربختانه در زماني كه اين كتاب مراحل نهايي را پشت سر مي‌گذاشت زلزله بم رخ داد و بيش از 40 هزار نفر از هم ميهنان را در كام مرگ فروبرد و قلب همه ايرانيان را آزرد. در زمان حال (دي ماه 82) همه جا سخن از نيروهاي بزرگ دروني زمين مي‌باشد و گريز از آن اجتناب ناپذير است. آيا به واقع راهي جز گريز از اين نيروها نيست؟ گفتيم كه آتشفشان يك موجود است و داراي مراحلي در طول عمر خود مي باشد. براي گسله‌ها نيز مي‌توان چنين تصوري را داشت با اين تفاوت كه مراحل عمر يك گسله مي‌تواند بسيار طولاني‌تر از يك آتشفشان باشد.

 بهترين راه براي مقابله با پديده‌هاي طبيعي شناخت هر چه بيشتر آنها است. مگر نه اينكه در دفاع‌ها و جنگ‌هاي انساني اغلب پيروزي با ملتي يا جرياني بوده است كه طرف مقابل را خوب شناخته است و بهترين گزينه‌ها را براي مقابله انتخاب نموده است. بنابراين براي گريز از اين پديده‌هاي طبيعي اولين گام، شناخت هرچه بيشتر آنها مي‌باشد.

خوشبختانه در كشور ما تاكنون آتشفشاني در چند هزار سال اخير رخ نداده است و از زخم‌هايي كه ديگر پديده‌هاي طبيعي چون زلزله، سيل و طوفان بر پيكر آن گذاشته اثري نيست. اما اين واقعيت را نبايد فراموش كنيم كه سرزمين ايران در گذشته نه چندان دور( از نظر زمين شناسي)، پديده‌هاي آتشفشاني بسيار فعالي را پشت‌سرگذاشته كه شواهد آنها به صورت صدها آتشفشان خاموش و چند آتشفشان نيمه خاموش خود را مي‌نماياند، البته اين احتمال را مي‌توان داد كه اين فعاليت‌ها از سرزمين ايران در زمان ما رخت بربسته‌اند. اما به هر حال با قاطعيت نمي‌توان گفت كه تمام فعاليت‌هاي آتشفشاني از اين سرزمين براي هميشه (در زمان ما) به خاموشي گرائيده‌اند.

همانطور كه اشاره شد گفتني است كه تشكيل بسياري از كانسارهاي فلزي و غيرفلزي ايران به طور مستقيم يا غيرمستقيم با فعاليت‌هاي گذشته آتشفشان‌هاي اين مرز و بوم وابسته هستند. بنابراين شناخت فعاليت گذشته آتشفشان‌ها و سنگ‌هاي آتشفشاني، كمك شايان توجه به اكتشافات ذخاير معدني مي‌كند. از سوي ديگر براي پيش‌بيني هرگونه فعاليت مجدد آتشفشاني در كشور مي‌بايد براي هر يك از آتشفشان‌هاي خاموش با سن كواترنر، يك شناسنامه تهيه نماييم كه تمام ويژگي‌ها و رفتارهاي گذشته آتشفشان را در خود داشته باشد تا بتوانيم با هرگونه تغيير در رفتار آنها هشدارهاي لازم را به جامعه بدهيم و اطلاعات مفيدي را در اختيار مردم بگذاريم.

تأمين انرژي از منابع تجديد‌پذير و بدون آلودگي زيست محيطي امروزه در دستور كار متفكرين منابع انرژي مي‌باشد. انرژي ژئوترمال يكي از اميدهاي بشر براي اين منظور است. خوشبختانه در كشور، منابع زمين گرمايي بسياري وجود دارد كه توجه به شناخت چگونگي استفاده از انرژي آنها راهي است كه به تازگي آغاز شده و بايد ادامه يابد.

يكي از اهداف مركز پژوهشي آرين زمين از همين نيازها ريشه گرفته است. كتاب حاضر در جهت آشنا ساختن دانشجويان و متخصصان فن در مباني آتشفشان‌ها و شناخت آتشفشان‌هاي ايران زمين است كه اميدواريم پسنديده آيد.

مركز پژوهشي زمين‌شناسي پارس (آرين زمين)

پيش نوشتار

اين جهان كوه است و فعل ما ندا                        بازگرداند نداها را صدا (مولانا)

پديده‌هاي آتشفشاني و سنگ‌هاي آتشفشاني يكي از موضوعات جالب توجه در زمين‌شناسي است. در سرزمين ما ايران فعاليت‌ها و پديده‌هاي وابسته به آتشفشان بسيار چشم‌گير مي‌باشند. شناخت آتشفشان‌ها و پديده‌هاي وابسته و نقشي كه آتشفشان‌ها در زمين‌شناسي ايران و در كانسارسازي داشته‌اند و همچنين نقشي كه در تامين انرژي مي‌توانند ايفا نمايند قابل تعمق است.

كتاب مباني آتشفشان‌شناسي با نگرشي بر آتشفشان‌هاي ايران به منظور آشنايي دانشجويان زمين‌شناسي و جغرافيايي طبيعي تدوين شده است.

درفصل 5-1 كتاب مطالبي پيرامون آتشفشان‌ها و مواد آتشفشاني و دسته‌بندي آنها آمده است. فصل 6 به رابطه آتشفشان‌ها و تكتونيك ورقه‌اي و ماهيت سنگ‌هاي آتشفشاني اشاره دارد. فصل 7 به توزيع جغرافيايي آتشفشان‌هاي فعال و نيمه فعال دنيا پرداخته است. در فصل 8 كتاب مطالبي پيرامون پيش‌بيني فعاليت مجدد يك آتشفشان خاموش يا نيمه خاموش آمده است. فصل 9 اشاره‌اي به چگونگي استفاده از انرژي ژئوترمال و منابع آن دارد. فصل 10 به پديده‌هاي آتشفشاني در ديگر كره‌هاي خانواده خورشيد مي‌پردازد. و بالاخره در فصل‌هاي11 و12 به فعاليت‌هاي آتشفشاني در ترسير و آتشفشان‌هاي جوان ايران پرداخته شده است.

در اينجا لازم مي‌دانم از تمام بزرگواران و عزيزاني كه مرا در تهيه و نگارش اين كتاب ياري نموده‌اند، سپاسگزاري نمايم.

بدين وسيله مراتب سپاس فراوان خود را از جناب دكتر منصور وثوقي عابديني كه داوري علمي اين كتاب و جناب مهندس باقر اكبري سرپرست تدوين دانشگاه پيام‌نور كه ويرايش فني را زير نظر داشته‌اند اعلام مي‌دارم.

سركارخانم مهندس كيميا عجايبي دانشجوي دوره دكترا زمين شناسي اقتصادي و از همكاران مركز پژوهشي آرين زمين ويرايش فني و ترسيم اغلب شكل‌هاي كتاب را به‌عهده داشته‌اند، زحمات ايشان درخور تقدير و سپاس فراوان است.

سركار خانم مهندس نادره فرهمند و فرانك پروين‌پور كه در تنظيم مطالب و ترسيم شكل‌هاي فصل‌هاي اول كتاب به اينجانب كمك كرده‌اند و از آقاي محمد سالار ترخاني كه در جمع‌آوري مطالب بخش 7 كتاب به اينجانب كمك نموده است و از سركار خانم صديقه صادقي كه مطالب تايپ شده را بازخواني نموده‌اند، از زحمات اين سروران و عزيزان بسيار سپاسگزارم. همچنين از سركار خانم مينا ناصريان و مريم خطيبي كه مطالب اين كتاب را تايپ نموده‌اند سپاسگذاري مي‌نمايم.

در پايان از همسر خوب و مهربانم و دختران دلبندم نگار و نگين كه بسياري از اوقاتي را كه مي‌بايستي دركنارشان باشم به خاطر نگارش اين كتاب تنهايشان گذاشتم، نهايت سپاس را دارم.

اين نوشتار تحفه‌اي است ناقابل، كه به تمام پژوهشگران وانديشمندان ايران زمين و آسيب ديدگان زلزله بم پيشكش مي‌گردد.

منصور قرباني دي ماه 82