سخني درباره اين نوشتار

اگر بخواهيم پوسته جامد زمين را بشناسيم، نياز به شناخت سنگ‌هاي زمين است و شناخت سنگ‌هاي زمين ميسر نيست، مگر كاني‌هاي آنها را بشناسيم. علم كاني‌شناسي اساس و پايه علم سنگ‌شناسي مي‌باشد، بنابراين جهت شناخت سنگ‌ها و اسرار نهفته آنها، كاني‌هاي سازنده سنگ‌ها را بايد شناخت.

هرچند روش‌هاي متفاوتي براي شناخت از جمله شناخت به‌روش اشعه x كاني‌ها وجود دارد، به كمك شناخت كاني‌ها به‌روش ميكروسكوپ پلاريزان يا كاني‌شناسي نوري مي‌توان تاريخ تكامل كاني‌ها و اسرار نهفته در آنها را يافت.

در چند دهه گذشته كه شناخت سنگ‌ها از طريق تركيب شيميايي آنها شروع و كاني‌شناسي نورم معمول گشت، در مطالعات پترولوژي روش‌هاي ژئوشيميايي به مطالعات پتروگرافي غالب آمده چندي نگذشته كه اين احساس براي پترولوژيست پديدار گرديد كه مطالعات پترولوژي قبل از مطالعات ژئوشيميايي، به مطالعات پتروگرافي مبتني بر شناخت دقيق بافت و ساخت كاني‌هاي سازنده سنگ‌ها و تحولاتي كه در هنگام پس از تشكيل پشت سر گذاشته‌اند، نياز دارد.

امروزه مطالعات تكتونيك و ميكروتكتونيك نياز مبرم به پترولوژي، دگرگوني و پتروفابريك پيدا نموده، كه اين مطالعات تنها به كمك ميكروسكوپ پلاريزان و روش‌هاي مختلف به‌خصوص مطالعه كاني‌ها به‌روش يونيورسال استيج ميسر است.

كتاب مباني تئوري و عملي كاني‌شناسي نوري به زباني علمي روش‌هاي متفاوت شناخت‌ كاني‌ها را در زير ميكروسكوپ پلاريزان مي‌آموزد.

تدوين و تعيين چنين كتاب‌هايي از اهداف مركز پژوهشي زمين‌شناسي پارس (آرين‌زمين) مي‌باشد كه سعي دارد در جهت شناخت منابع طبيعي ايران ابزارها و راه‌كارهاي شناخت منابع را نيز معرفي سازد.

مركز پژوهشي زمين‌شناسي پارس (آرين‌زمين) به كار جناب دكتر وثوقي دانشيار دانشكده علوم زمين دانشگاه شهيدبهشتي و همكار محترم شوراي پژوهشي اين مركز ارج ‌مي‌نهد و انتشار چنين كتابي را مايه افتخار خود مي‌داند. كار جناب دكتر وثوقي كاري است سترگ و در خور ستايش و اجرشان مهجور باد.

همكاران مركز به‌ويژه سركار خانم مهندس كيميا سادات عجايبي تصحيح، ويرايش فني، صفحه‌آرايي و ترسيم شكل‌ها را به‌طور ماهرانه انجام دادند كه از زحمات ايشان تشكر مي‌گردد.

واقعيت اين‌كه روش‌هاي به‌كار گرفته شده در تأليف اين كتاب با روش‌هاي تأليف و تدويني كه در مورد كتاب‌هاي درسي معمول است، متفاوت مي‌باشد. اين كتاب حاصل تجربه و آموخته‌هاي 25 ساله تدريس يكي از بهترين سنگ‌شناسان اين مرز و بوم است.

مطالب به كار گرفته شده و توصيف روش‌هاي شناخت، انسان را به ياد اشعار سنايي مي‌اندازد كه مي‌گويد:

سال‌ها بايد كه تا يك سنگ اصلي ز آفتاب     لعل گردد در بدخشان يا عقيق اندر يمن

****

عمرها بايد كه تا يك كودكي از روي طبع    عالمي گردد نكو يا شاعري شيرين سخن

****

قرن‌ها بايد كه از لطف حق پيدا شود             بايزيدي در خراسان يا اويسي در قرن

مركز پژوهشي زمين‎‌شناسي پارس

                                                                                                                                                                          (آرين‌زمين)

پيش‌نوشتار و سپاسگزاري

خواننده عزيز

كتابي را كه در پيش رو داريد حاصل سال‌هاي متمادي تدريس اينجانب در درس كاني‌شناسي نوري مي‌باشد. در بيشتر كتاب‌هايي كه در اين مقوله تأليف شده‌اند، به مسائل تئوري كاني‌شناسي نوري توجه شده و جنبه عملي آن كمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ در صورتيكه براي شناخت كاني‌ها، آشنايي كامل با جنبه‌هاي عملي اين علم بسيار ضروري است. به دليل گفته شده در تدوين اين كتاب سعي گرديده علاوه بر مسائل تئوري به جنبه‌هاي عملي كاني‌شناسي نوري نيز توجه ويژه‌اي شود و در ضمن، آشكار شدن ويژگي‌هاي نوري كاني‌هاي متبلور در ميكروسكوپ پولاريزان تا آنجا كه ممكن است با دلايل لازم توجيه گردد.

اين كتاب از سه بخش تشكيل شده كه بخش اول آن مباني تئوري كاني‌شناسي را با تأكيد به جنبه‌هاي عملي آن دربرمي‌گيرد. بخش دوم اين كتاب به معرفي ميز يونوورسال و كاربرد آن در شناخت كاني‌ها مي‌پردازد و در بخش سوم، جداول خواص ميكروسكوپي كاني‌ها و شكل‌هاي بلورين كاني‌ها و چگونگي جايگيري الگوهاي نوري (انديكاتريكس) در بلورها آورده شده است.

در مورد بخش دوم اين كتاب بايد گفته شود كه مدتهاست كه نبود مطالب كافي در مورد كاربرد ميز يونوورسال، در شناخت كاني‌ها و ساير علوم در كتاب‌هاي كشور، احساس مي‌شود. به همين دليل اينجانب كه سال‌هاي متمادي با ميز يونوورسال كار كرده‌ام، تصميم گرفتم اين دستگاه و چگونگي به‌كارگيري آن را در اين كتاب معرفي نمايم. اين دستگاه در علم پتروفابريك نيز كاربرد بسيار دارد و علاوه بر دانشجويان رشته‌هاي پترولوژي و كاني‌شناسي، دانشجويان رشته تكتونيك نيز مي‌توانند آن را مورد استفاده قرار دهند.

در مورد بخش سوم اين كتاب، لازم به گفتن است كه در بررسي كاني‌ها از طريق ميكروسكوپي، در دست داشتن ويژگي‌هاي نوري و ديگر ويژگي‌ها يكي از شروط لازم مي‌باشد. اين ويژگي‌هاي نوري و ديگر ويژگي‌ها به صورت جداولي ارائه شده و محققين مي‌توانند با در دست داشتن اين ويژگي‌ها (و شناخت روش‌هاي بررسي كاني‌ها در ميكروسكوپ پلاريزان)، كاني‌ها را به آساني شناسايي نموده و به نتايج دقيق‌تري برسند. در ضمن چگونگي جاي‌گيري الگوهاي نوري در بلورها نيز در شناخت كاني‌هاي متبلور كمك مؤثري مي‌نمايد كه در اين بخش از كتاب با شكل‌هاي آن ارائه شده است.

خدا را شكر مي‌كنم كه اين توفيق را به من داده تا بتوانم با نوشتن اين كتاب كمك ناچيزي به علم زمين‌شناسي كشور داشته باشم.

                                                                                                                                                منصور وثوقي عابديني