سخني درباره اين نوشتار

ز كُنج صومعه، حافظ مجوي گوهر عشق         قدم برون نه اگر عزم جست‌وجو داري

كم‌تر ملتي را مي‎توان در جهان سراغ داشت كه به‌اندازه ايرانيان، گوهرها و سنگ‎هاي گرانبها در اقتصاد، فرهنگ، ادبيات و تاريخشان ريشه داشته باشد. اسكناس ما به‌پشتوانه اين سنگ‎ها منتشر شده است. سنگ‎هاي گرانبها و گوهرها نه‌تنها به‌عنوان زينت بلكه به صورت اندوخته‎اي مطمئن در اقتصاد خانواده به حساب مي‎آيد. نام بسياري از گوهرها در اشعار شاعران پارسي زبان بارها ياد شده و زينت بخش اشعار آنها بوده است.

شگفتا كار روزگار مردم كشوري كه از همان آغاز تاريخ خود با گوهرها و زيورهاي گوناگون آشنا بوده‎اند و با كار بر روي آنها چه هنرنمايي‎ها كه نكردند. ستون‎هاي عمارت و تخت و تاج اميرانش با گوهرها آراسته مي‎شدند تا اميران، سفيران، نخبگان ديگر ملل در مراودت‎ها و همنشيني‎ها، داد و ستدها و بستن عهد نامه‎ها جايگاه آنها را شناسند. خود بدانند كه پاي از گليم چگونه دراز كنند. گوهرهايي كه دختران زيباي ايراني بر سر و گردن خود مي‎آويختند (هنوز گاه مي‎آويزند)، زنان و دختران باخترنشين از زبان تاريخ‌نويسان و جهانگردان خود آگاه مي‎شدند و آرزوي ديدن آنها‌را داشتند. اما امروز گوهرشناسي و فنون وابسته و رشد دادن بلور به‌عنوان يكي از رشته‎هاي تخصصي در دانشگاه‎هاي باختر زمين سال‌هاست كه پاگرفته و فارغ‌التحصيلان دكتراي آن وارد بازار كار شده‎اند. هرساله چندين نمايشگاه و كنگره برگزار مي‌كنند. 

اين واقعيت‌ها نشان مي‌دهد كه صنعت سنگ‌ها و كاني‌هاي گرانبها مي‌تواند بخش درخور توجهي از اقتصاد كشور ما باشد. با ژرف‌انديشي به‌ويژگي‎هاي هنري، ذوقي، اقتصادي درباره گوهرها مي‎توان گفت كه بازار گوهرها در آينده نيز رونق خود را خواهد داشت و ما نيز بايد با ژرف‌نگري و تخصصي به‌آنها بنگريم و براي آينده برنامه‌ريزي نماييم.

براي شناخت بهتر منابع، بايد به اكتشاف آنها با روش نوين بپردازيم. اين كاري است كه اكنون آغاز شده اما نه به‌صورت جدي. بسياري از گوهرها كه در اين كتاب از آنها ياد شده است در كشور ما موجود است. با گشودن مدرسه‌ها و هنرستان‎هاي ويژه اين كار بر فنون تراش و رنگ‌آميزي حرفه‎اي آنها روي آوريم. در راه رونق بازار داخلي و به‌دست آوردن بازار جهاني برآييم. با رشد دادن بلور براي مصارف صنعتي و تهية نمونه‌هاي بدلي و مصنوعي به‌جاي بلورهاي كمياب همچنين همگام با اين فعاليت‎ها به‌فكر توسعه مراكز آن براي مصارف صنعتي و غنا بخشيدن به داشتن گوهرهاي طبيعي باشيم.

نگارش كتاب سنگ‎ها و كاني‎هاي گرانبها (گوهرها) در راستاي موضوع‎ها و اهداف مركز پژوهشي زمين‎شناسي پارس (آرين‌زمين) و مسائل مطرح شده بالا تدوين گرديده است. اميد است كه پسنديده آيد.

در حقيقت اين كتاب شمه‌اي است بر اطلاعات موجود درباره گوهرها، انتظار برآنست كه آگاهان و دست‌اندركاران ما را ياري دهند و عيب‌هاي ما را بنمايانند و هرچه سخت‌گيرتر، نارسايي‌هاي ما را حتي به‌تلخي گوشزد كنند كه با گوش جان شنواي نظرات اصلاحي آنها خواهيم بود و در چاپ ديگر كتاب‌هاي اين مركز به‌كار خواهيم بست. 

مركز پژوهشي زمين‎‌شناسي پارس

                                                                                                                             (آرين‌زمين)

پيش‌نوشتار و سپاسگزاري

افزايش آگاهي‌ها و دانش جامعه و سوق دادن صنعت به‌سوي نيازهاي مادي جامعه  يكي از راه‌هاي اشتغال‌زايي و رشد اقتصادي هر ملتي محسوب مي‌گردد. اغلب دانشمندان، انديشمندان، صنعت‌گران و برنامه‌ريزان نيز در راستاي چنين اهدافي تلاش مي‌كنند. هدف نگارنده در تأليف كتاب‌هاي ذخاير معدن ايران به‌خصوص ديباچه‌اي بر زمين‌شناسي اقتصادي ايران در چهارچوب چنين اهدافي خلاصه مي‌شود.

آدمي سواي نيازهاي غذايي، رشد اقتصادي و صنعتي و بهداشتي نيازهاي ديگري نيز دارد. در اين راستا جامعه نيز جدا از فرآورده‌هاي نام برده نيازهاي هنري رواني و عاطفي نيز دارد. در تأليف اين كتاب سعي شده دو انگيزة‌ مطرح شده در بالا يعني انگيزة تجربي و علمي و رشد اقتصادي و انگيزة عاطفي و هنري و رواني با هم  درنظرگرفته شوند. همچنين فزون بر آنها به افتخارات هنري، تاريخي و ادبي            در اين راستا اشاره گردد. در راستاي انگيزه‌هاي ياد شده محتواي كتاب به‌صورت زير تنظيم شده‌ است.

فصل‌هاي 2، 3، 5 ، 6 ، 11، 12 و بخش‌هايي از  فرهنگ‌نامه و ضمائم در راستاي آشنا ساختن دانشجويان و هنروران و دانش‌پژوهان با سنگ‌ها و كاني‌هاي گرانبها اختصاص يافته است. فصل‌هاي 1، 4، 7، 8، 9 و10 در راستاي انگيزه‌هاي عاطفي، هنري، ادبي و تاريخي دربارة گوهرها اشاره دارد.

در اين‌جا لازم مي‌دانم از تمامي بزرگواران و عزيزاني كه مرا در تهيه و نگارش اين كتاب ياري نمودند كمال سپاسگزاري را دارم.

بدين‌وسيله مراتب سپاس فراوان خود را از استاد محترم دكتر محمدحسن‌گنجي كه با ويرايش علمي اين نوشتار، برغناي اين كتاب افزود اعلام مي‌دارم.

از جناب آقاي مهندس باقر اكبري مدير تدوين دانشگاه پيام نور كه ويرايش فني و امور چاپ را زير نظر داشته‌اند، بسيار سپاسگذاري مي‌شود. سركار خانم نيلوفر موسوي پاك كه در جمع‌آوري پاره‌اي از مطالب كتاب با اينجانب همكاري دلسوزانه داشته‌اند كه زحمات ايشان در خور تقدير و سپاس فراوان است. تلاش و نكته‌سنجي سركار خانم مهندس كيميا عجايبي (همكار مركز پژوهشي زمين‌شناسي پارس «آرين زمين») در ويرايش فني كتاب در خور ستايش فراوان است. جناب مهندس داريوش غفاري در غنا بخشيدن به مطالب فصل 7 كتاب كمك فراواني نموده و سركار خانم مهندس صديقه صادقي (از همكاران مركز پژوهشي زمين‌شناسي پارس «آرين زمين») به‌خاطر تايپ پاره‌اي از قسمت‌هاي كتاب و سركار خانم مهندس فرانك پروين پور به‌خاطر تنظيم پاره‌اي از دست‌نوشته‌ها و آقاي محسن ايرانمنش     (از همكاران مركز پژوهشي زمين شناسي پارس «آرين زمين») به‌خاطر تايپ بخش‌هايي از كتاب و پيگيري امور چاپ. از زحمات تمامي اين عزيزان و سروران بسيار سپاسگزارم.

در پايان از همسر خوب و مهربانم و دختران دلبندم نگار و نگين كه اوقات بسياري كه مي‌بايستي در كنارشان باشم به‌خاطر نگارش اين كتاب تنهايشان گذاشتم نهايت سپاس را دارم.

اين نوشته تحفه‌اي است ناقابل به‌تمام جوانان انديشمند، خوش‌فكر، هنرمند و با‌ذوق ايران زمين.

                                                                                                                                                                           منصور قرباني

                                                 بهمن 82